Raport z badania karier kobiet

Prezentujemy podsumowanie raportu z badania karier kobiet pracujących w branży morskiej. Badania prowadzone przez dr Monikę Popow miały na celu uzyskanie informacji dotyczących uwarunkowań pracy kobiet w branży morskiej, a także specyfiki robienia przez nie kariery. Całość raportu znajduje się na dole strony.

Co wspiera kobiety w branży morskiej? Rekomendacje na przyszłość.

Podsumowując przeprowadzone badanie stwierdzić można, że branża morska pozostaje ciągle jeszcze nie do końca sprzyjającym kobietom obszarem. Mimo to zdecydowana większość badanych opisuje to doświadczenie jako jedyne w swoim rodzaju, niepowtarzalne oraz rozwijające. Czyni je takim w ich rozumieniu już sam fakt pracy w zawodzie zgodnym w zainteresowaniami. Pomimo trudności badane są zadowolone ze swojego wyboru.

Początek tej drogi widoczny jest już na etapie studiowania. Studentki kierunków technicznych oraz morskich opisują swoje doświadczenie wykluczania oraz poniżania przez niektórych wykładowców. W przypadku absolwentek kierunków, gdzie uczy się większa grupa kobiet okres studiów nie jest przez nie postrzegany jako istotny w kontekście formowania osobowości. Absolwentki kierunków technicznych i morskich opisują go jako początek walki o swoją pozycję w branży morskiej. Ich doświadczenia wpisują się w opisane w badaniach edukacyjnych zjawisko „humilizacji” (poniżania) (por. Znaniecki 1973), lub też, jak nazywa to Lucyna Kopciewicz, mechanizmów dyscyplinarnych, których celem jest skonstruowanie „prawdziwej dziewczęcości/kobiecości (Kopciewicz 2011). W przypadku studentek kierunków technicznych i morskich dyscyplinowanie ma na celu wykluczenie, a więc skonstruowanie takiego obrazu rzeczywistości, w którym kobiety nie podejmują nauki na określonych kierunkach studiów, i, wręcz, ukaranie ich za podjętą próbę. Szczególnie wymowna jest cytowana w raporcie wypowiedź pokazująca praktykę wymazywania studentek z przestrzeni zajęć.

Na kolejnym etapie, podejmując pracę zawodową w środowiskach typowo męskich, badane funkcjonują w środowisku, w którym często muszą udowadniać swoje umiejętności, a także stosować różnorodne strategie umożliwiające im pracę i zapewniające bezpieczeństwo. Niejednokrotnie robią to w imię pasji, jaką jest praca na morzu.

Wydaje się, że w dalszym ciągu niebagatelną rolę zarówno w tym, jak kobiety są w branży morskiej postrzegane i traktowane, jak i to, jakie decyzje podejmują młode kobiety wybierając zawód, odgrywa społeczne postrzeganie kobiecości. Nie wpisując się w tradycyjny model kobiecości, mogą być postrzegana jako inne, co wzbudza lęk w społeczeństwie oraz wśród samych kobiet.

Dodatkową trudnością jest niestabilność zatrudnienia. Dotyczy to zarówno kobiet pracujących w firmach-podwykonawcach, stoczniach oraz na statkach. Te dwie ostatnie grupy są przez ten problem szczególnie dotknięte. Niedość, że kobietom trudno jest znaleźć zatrudnienie, co pokazuje system rekrutacji przez armatorów, to też w tej chwili coraz trudniej będzie im je utrzymać, co związane jest z globalizacją zatrudnienia oraz tendencją do obniżania jego kosztów. Również polski przemysł stoczniowy nie daje kobietom gwarancji zatrudnienia. Tymczasem, jak pokazują badania oraz głosy ekspertów, zatrudnianie większej liczby kobiet jest dla przemysłu morskiego opłacalne.

Warto zauważyć, że współcześnie rozwój technologii, również w branży morskiej, powinien sprzyjać promowaniu kobiet. Kierunki techniczne nie są już współcześnie rozumiane jako wymagające siły fizycznej, czy też predyspozycji właściwych mężczyznom, stając się obszarem skupionym na projektowaniu i obsłudze specjalistycznych urządzeń. Z tego punktu widzenia jest to zmiana perspektywiczna oraz sprzyjająca dla kobiet (Szymczak 2016 :51). Wydaje się jednak, że zmiana ta nie dosięgnie pracy na statkach, gdzie, póki co, nadal duża część zadań wykonywanych będzie w sposób tradycyjny.

Co zatem wspiera kobiety i może ułatwić im funkcjonowanie w niełatwej branży morskiej?

Moje badane pytane o to, co wspiera je w pracy podkreślają wagę relacji interpersonalnych. Wspierający jest dla nich proces przekazywania wiedzy przez bardziej doświadczonych kolegów oraz koleżanki. Badane chętnie uczą się też na bazie własnego oraz cudzego doświadczenia. W tym kontekście badane podkreślają istotną rolę innych kobiet. Przytaczają doświadczenia pracy w firmach, w których kobiety pełnią funkcję prezesek, wspierając inne, młodsze kobiety.

Badane mówią też o unikalności dzielenia się doświadczeniem wśród kobiet. Z ich perspektywy pewne kwestie nie zostaną zrozumiane przez mężczyzn. Tylko kobiety mogą też podzielić się rozwiązaniami czy też strategiami radzenia sobie w pracy.

Najtrudniejszą do rozwiązania kwestią wydaje się pogodzenie bycia matką oraz pływania na statkach. Badane nie widzą tutaj dobrych rozwiązań. Praca w branży morskiej nie jest jedynym obszarem, w którym pogodzenie ról wydaje się nierozwiązywalnym problemem. Badania pokazują, że podobnie kształtuje się sytuacja w służbach mundurowych. Jak wskazują Beata A. Basińska oraz Izabela Wiciak, problemy te wynikają zarówno z charakteru pracy, jak i z przekonania kierowników, że wprowadzanie rozwiązań w tym zakresie nie jest konieczne (Basińska, Wiciak, 2015:232). Doświadczenia służb mundurowych w Europie Zachodniej pokazują jednak, że rozwiązania takie istnieją, włączając w to elastyczny czas pracy, telepracę, czy też zapewnienie opieki w żłobkach i przedszkolach. Wydaje się, że w branży morskiej mamy do czynienia z podobnym problemem, jednak na większą skalę. W przypadku pracy wykonywanej na morzu istnieje dominujące przekonanie, że problemu nie można rozwiązać, a kobiety skazane są na dokonanie wyboru pomiędzy pracą a macierzyństwem. Charakter pracy na morzu wydaje się być przeszkodą nie do pokonania. Tymczasem jedna z kanadyjskich firm wprowadziła systemowe praktyki, mające na celu wspieranie kobiet w godzeniu obowiązków zawodowych oraz rodzicielskich, a w dłuższej perspektywie, przyciągnięcie kobiet do pracy w branży morskiej. Wdrożone mechanizmu to między elastyczny czas pracy już w okresie ciąży, wyrównywanie nierówności płacowych poprzez podwyższanie wynagrodzeń kobiet w okresie poprzedzającym urlop macierzyński lub też zmiejszenie zakresu pracy w okresie ciąży, możliwość korzystania z ubezpieczenia medycznego w portach, do których przybija statek, a także, po narodzinach dziecka, możliwość skorzystania z wydłużonego urlopu macierzyńskiego/tacierzyńskiego (Chamber of Marine Commerce 2019).

Jak widać na podstawie przytoczonych wyżej przykładów, istnieją rozwiązania, których celem jest umożliwienie kobietom pracującym w branży morskiej godzenie obowiązków zawodowych oraz rodzicielskich. Są one z całą pewnością zależne od określonego środowiska wykonywania pracy, warto jednak pamiętać, że rozwiązania takie istnieją. Jest to szczególnie istotne w kontekście rozwoju branży morskiej, która nigdy nie była inkluzywna w stosunku do kobiet. Nowoczesne rozwiązania w zakresie zarządzania oraz efektywne wsparcie mają szansę tę sytuację zmienić.

Rozwój karier kobiet w branży morskiej to dzisiaj już nie tylko kwestia zwiększania dostępności oraz wyrównywania szans na rynku pracy, ale również zmiany sposobu zarządzania pracą w kontekście globalnym tak, aby branża mogła korzystać z pracowników o największych talentach oraz wiedzy. Z całą pewnością, pomimo trudności i realnych barier, z jakimi stykają się kobiety, praca może być satysfakcjonująca oraz, przede wszystkim, rozwijająca pasję, jaką jest morze. Tym bardziej zatem ważne jest poszerzanie możliwości rozwoju oraz zmiana warunków pracy na takie, które charakteryzuje przede wszystkim równy standard traktowania podobne możliwości dostępne zarówno dla kobiet, jak i dla mężczyzn.

Na podstawie przeprowadzonych badań oraz dostępnych rozwiązań wysunąć można następujące rekomendacje kluczowe:

  • organizacja wsparcia kobiet w branży morskiej w zakresie poradnictwa i mentoringu, obejmującego rozwój kompetencji zawodowych;
  • organizacja wsparcia w zakresie rozpoczęcia przez kobiety pierwszej pracy w branży morskiej; organizacja wsparcia w zakresie poradnictwa i mentoringu realizowanego przez kobiety, które z sukcesem realizują karierę w branży morskiej;
  • wdrożenie polityk równościowych i antydyskryminacyjnych w obszarze zarządzania pracą w firmach z branży morskiej, a także uczelniach będących częścią sektora morskiego;
  • wdrożenie stałych mechanizmów chroniących osoby pracujące na statkach przed doświadczaniem w środowisku pracy przemocy oraz molestowania seksualnego;
  • wdrożenie skutecznych rozwiązań umożliwiających godzenie obowiązków zawodowych i rodzicielskich przez kobiety oraz mężczyzn zatrudnionych w branży morskiej, z uwzględnieniem odmienności sytuacji, w jakich się oni znajdują.
  • Pełen tekst raportu [PDF]

    Baza ekspertek – zapisz się!

    Kobiety pracujące w branży morskiej są ekspertkami – to truzim. Rzadko jednak pojawiają się w roli prelegentek na konferencjach i panelach. Chcemy to zmienić! Tworzymy bazę ekspertek, których obszary ekspertyzy oraz dane kontaktowe znajdą się na stronie kobiety.inkubatorstarter.pl. Będziemy promować bazę wśród osób organizujących wydarzenia branżowe. Z pewnością może się ona także stać źródłem wiedzy o różnorodnych ścieżkach kariery w przemyśle morskim.

    Formularz do uzupełnienia znajduje się pod adresem BAZA EKSPERTEK FORMULARZ

    Treść Zgody na nieodpłatne wykorzystanie wizerunku oraz przetwarzanie danych osobowych

    Przesłane za pośrednictwem formularza informacje zostaną przez nasz zweryfikowane pod względem językowym i opublikowane na stronie kobiety.inkubatorstarter.pl w sekcji „EKSPERCI i EKSPERTKI”.

    Kobiety w branży morskiej – historia i współczesność

    Z jakimi wyzwaniami zawodowymi mierzą się kobiety pracujące w branży morskiej? Czy i jak zmieniała się ich sytuacja w ostatnich kilkudziesięciu latach? Przygotowując się do realizacji projektu szukałyśmy odpowiedzi na te pytania.

    Rys herstoryczny

    Po II wojnie światowej kobiety w Polsce były zachęcane do pracy w tzw. męskich zawodach ze względu na braki kadrowe – w przypadku Pomorza do pracy w przemyśle okrętowym. Pracownice stoczni trafiały na okładki branżowych i lokalnych pism. Pokazywane jako role models, miały zachęcać kolejne kobiety do podjęcia wyzwań produkcyjnych wynikających przede wszystkim z realizacji Planu Sześcioletniego. Pierwsze absolwentki ukończyły Wydział Budowy Okrętów Politechniki Gdańskiej w połowie lat 50. XX wieku. Najbardziej chyba znaną absolwentką tego wydziału jest Krystyna Chojnowska-Liskiewicz, która w latach 1976-1978 samotnie opłynęła ziemię. Po latach wspominała, że miała poczucie, że starając się o zatrudnienie, przecierała szlaki kolejnym pokoleniom kobiet.

    Za hasłami emancypacji nie szły jednak przemiany świadomości. Kobiety podejmujące pracę w przemyśle okrętowym w kolejnych dziesięcioleciach wspominały o braku akceptacji dla nich ze strony męskich załóg, testowaniu ich wiedzy i umiejętności oraz konieczności udowadniania swoich kompetencji, trudnościach w godzeniu życia zawodowego z macierzyństwem – szczególnie w kontekście kilkutygodniowych czy nawet kilkumiesięcznych rejsów, pracy w nadgodzinach, doskonalenia zawodowego. Jak ich sytuacja wygląda dziś?

    Ścieżka edukacyjna

    Dr Zofia Łapniewska zwraca uwagę, że dziewczęta podejmując decyzję o studiach na uczelni technicznej zmagają się z autostereotypami: „Badania przeprowadzane przez m.in. Ireneusza Sadowskiego z ISP PAN wskazały, że dziewczyny, które aplikują na Politechnikę Warszawską zazwyczaj mają bardzo wysokie wyniki maturalne z przedmiotów ścisłych (czyli zbiorą się na odwagę, gdy są pewne, że sobie poradzą), podczas gdy chłopcy aplikują nawet z dużo słabszymi wynikami matur. Czyli cały czas internalizowana i utrwalana jest w dziewczynkach niska samoocena jeśli chodzi o zdolność do abstrakcyjnego myślenia i rozwiązywania problemów z obszarów ścisłych”. Zdają się to potwierdzać dane opublikowane przez Akademię Marynarki Wojennej – wśród osób aplikujących o przyjęcie na studia pierwszego stopnia na rok akademicki 2017/2018 dziewczęta stanowiły ok. 33 %, ale wśród przyjętych – już 42%. Do pracy w przemyśle okrętowym przygotowują także: Uniwersytet Morski w Gdyni i Politechnika Gdańska – przede wszystkim w ramach studiów na Wydziale Oceanotechniki i Okrętownictwa. Wśród ogółu studiujących tam osób, kobiety stanowiły w roku akademickim 2018/2019 33,1%. Do pracy w zawodzie projektantki przygotowują się studentki Pracowni Projektowania Architektury Okrętów na Akademii Sztuk Pięknych. Uniwersytet Gdański prowadzi studia kierunkowe na Wydziale Oceanografii i Geografii Uniwersytetu Gdańskiego. Kobiety trafiają do branży morskiej także po studiach chemicznych, biologicznych, informatycznych czy ekonomicznych.

    Co już wiemy?

    Sytuacja kobiet w sektorze morskim w Polsce jest słabo rozpoznana. STARTER dzięki wsparciu Miasta Gdańska realizuje badanie, którego celem jest uzyskanie informacji dotyczących uwarunkowań ich pracy, a także specyfiki robienia przez nie kariery. Na podstawie wywiadów indywidualnych powstanie raport wskazujący kluczowe dla tej problematyki kwestie, a także rekomendacje do dalszych działań. Wstępne podsumowanie ukazuje, że kobiety w branży nie stanowią jednolitej grupy. Inaczej wygląda sytuacja tych, które wykonują zawody techniczne, inaczej tych, które zajmują stanowiska kierownicze, a niekoniecznie miały wcześniej styczność z branżą. Nie bez znaczenia jest fakt, że często pracują w wyspecjalizowanych firmach zajmujących się podwykonawstwem, gdzie możliwości awansu są ograniczone; rozwój możliwy jest przede wszystkim na poziomie merytorycznym – poprzez doskonalenie się w wykonywanych zadaniach. Kobiety doświadczają nierównego traktowania, nie dostrzegają jednak jego strukturalnych uwarunkowań. Wiele z nich jest pierwszymi kobietami na danym stanowisku, nie mają role models ani bardziej doświadczonych koleżanek, które mogłyby być dla nich wsparciem. Ich pojawienie się to także wyzwanie dla pracujących z nimi mężczyzn – zarówno na poziomie organizacyjnym jak i mentalnym. Trudno jest im także pogodzić macierzyństwo z pływaniem na statkach, które daje szanse na podnoszenie kwalifikacji i szybszy awans.

    Gospodarka ponosi straty, kiedy kobiety mimo posiadanego wykształcenia – a statystycznie są lepiej wykształcone niż mężczyźni (według danych GUSu i Eurostatu za 2017 rok – 35,3% kobiet w Polsce ma wykształcenie wyższe, w porównaniu do 24,5% mężczyzn) – nie podejmują pracy zawodowej i nie wykorzystują swojego potencjału. Nie mniej ważne jest to, że różnorodne zespoły są bardziej kreatywne, tworzą rozwiązania lepiej dostosowane do potrzeb zmieniających się społeczeństw. W komentarzach, artykułach, wywiadach ukazujących się z okazji Światowego Dnia Morza wypadającego we wrześniu, ekspertki zwracają uwagę, że kobiety są gotowe do podejmowania kolejnych wyzwań i zajmowania stanowisk w branży, a na ich drodze stają powody pozamerytoryczne – kulturowe, mentalne, stereotypy. Dlatego przy okazji tegorocznego dnia morza tak duży nacisk położony jest na ukazywanie dokonań kobiet i wspieranie ich rozwoju zawodowego. Działania zaplanowane przez nas wpisują się w te cele.

    Warsztaty dla nauczycieli przedsiębiorczości i doradczyń zawodowych

    Warsztaty są odpowiedzią na potrzeby dynamicznie rozwijającego się sektora pomorskiej gospodarki, jaką jest branża morska, oraz wyzwań, jakie stoją przed systemem edukacji – przygotowania młodzieży do dorosłego życia w świecie ciągłych zmian zachodzących na rynku pracy. Zwracają uwagę na to, że – choć stereotypowo postrzegana jako obszar pracy mężczyzn – jest to branża, w której zawodowo mogą się realizować także kobiety.

    Miejsce: Inkubator Starter, ul. Lęborska 3b

    Godziny 9:00-15:00

    Terminy do wyboru:

    28 września (sobota) ZAPISZ SIĘ

    16 października (środa) ZAPISZ SIĘ

    Udział bezpłatny

    Liczba miejsc ograniczona, decyduje kolejność zgłoszeń. Osoby, które wezmą udział w warsztatach, będą mogły aplikować o udział wraz z młodzieżą szkolną w wizycie studyjnej (zawodoznawczej) w firmach z branży morskiej. Szczegółowe informacje wkrótce.

    Główne cele warsztatów to:
    • analiza branży morskiej pod kątem możliwości podjęcia pracy i potrzeb kadrowych
    • zapoznanie się z aktualnymi kierunkami rozwoju w branży i możliwościami kształcenia
    • przygotowanie nauczycieli i nauczycielek do kształtowanie postaw przedsiębiorczych młodzieży w kontekście branży morskiej
    • poznanie narzędzi pracy wspierających warsztat pracy nauczyciela / nauczycielki, szkolnego doradcy zawodowego / szkolnej doradczyni zawodowej
    Warsztaty są dla Ciebie, jeśli prowadzisz doradztwo zawodowe w szkole lub lekcje przedsiębiorczości i:
    • planujesz w atrakcyjny sposób prowadzić swoje zajęcia w oparciu o praktyczną wiedzę
    • chciałbyś/chciałabyś zgłębić informacje, kogo poszukuje sektora offshore / branża morska
    • zadajesz sobie pytanie jak odnaleźć się w gąszczu informacji i zmieniających się zawodów
    • zastanawiasz się jak dobrze wspierać uczniów i uczennice w wyborach zawodowych
    • zależy Ci na rozwijaniu u młodzieży postaw przedsiębiorczych i rozwoju kluczowych kompetencji potrzebnych do podejmowania wyborów zawodowych.

    Osoby uczestniczące w warsztatach otrzymają elektroniczne materiały edukacyjne do wykorzystania w pracy z grupami szkolnymi.

    Prowadząca: Anna Dukowska – doradczyni zawodowa, trenerka, specjalistka integracji międzykulturowej na rynku pracy. Prowadzi konsultacje indywidualne oraz warsztaty ukierunkowane na rozpoznawanie i dookreślanie potencjału zatrudnieniowego, bilansuje kompetencje, wskazuje mocne strony i wypływające z nich możliwości zawodowe, a także obszary do rozwoju. Wspiera młodzież w podejmowaniu decyzji edukacyjnych oraz dorosłych w planowaniu i modyfikowaniu ścieżki zawodowej. Pracuje z nauczycielami i nauczycielkami nad rozwojem usługi doradztwa zawodowego w systemie szkolnym. Jej pasja jest odkrywanie świata zawodów i łączenie edukacji z biznesem. Obecnie związana zawodowo z Centrum Kształcenia Ustawicznego w Sopocie, Sopockim Centrum Integracji i Wsparcia Cudzoziemców, Biurem Karier Uniwersytetu SWPS.

    Więcej informacji: Anna Miler, a.miler@inkubatorstarter.pl, 58 731 65 54